Skarga pauliańska a upadłość – wierzyciel, syndyk i terminy

Wierzyciel nie traci automatycznie prawa do skargi pauliańskiej dlatego, że jego dłużnik ogłosił upadłość. Powództwo dotyczące czynności upadłego może wytoczyć również syndyk, a skutki obu dróg i obowiązujące terminy należy ocenić osobno.

Aktualizacja: 2 listopada 2026 r.

Czym jest skarga pauliańska?

Skarga pauliańska, uregulowana w art. 527–534 Kodeksu cywilnego, pozwala żądać uznania czynności dłużnika za bezskuteczną wobec wierzyciela, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki. Nie oznacza unieważnienia umowy wobec wszystkich. Chodzi o ochronę konkretnej wierzytelności przed skutkami czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Przykładem wymagającym analizy może być darowizna nieruchomości przez zadłużoną osobę. Sama darowizna nie przesądza jednak o wygranej: trzeba zbadać m.in. sytuację majątkową dłużnika, czas czynności i pozostałe przesłanki.

Kiedy wierzyciel może wystąpić z powództwem?

Co do zasady trzeba wykazać, że wskutek czynności dłużnika osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, a wierzyciel został pokrzywdzony, ponieważ dłużnik stał się niewypłacalny albo bardziej niewypłacalny. Znaczenie ma także świadomość dłużnika oraz wiedza osoby trzeciej lub możliwość jej uzyskania przy zachowaniu należytej staranności.

Ustawa przewiduje domniemania, m.in. w odniesieniu do niektórych osób bliskich, oraz szczególne zasady dla korzyści uzyskanej nieodpłatnie. Nie jest konieczne wykazywanie, że celem dłużnika było uniknięcie zapłaty konkretnemu wierzycielowi; ocenie podlega ustawowa przesłanka świadomości pokrzywdzenia. W sprawach dotyczących przyszłych wierzycieli zastosowanie mają dodatkowe wymagania.

Pozew kieruje się zasadniczo przeciwko osobie, która uzyskała korzyść wskutek czynności. Dalsze rozporządzenie korzyścią przez tę osobę wymaga uwzględnienia reguł art. 531 § 2 k.c. Wierzyciel może wykazywać niewypłacalność różnymi dowodami – wcześniejsze umorzenie egzekucji nie jest bezwzględnym warunkiem wniesienia pozwu.

Czy wierzyciel może pozwać po ogłoszeniu upadłości dłużnika?

Tak, ogłoszenie upadłości nie pozbawia wierzyciela automatycznie legitymacji do wniesienia powództwa na podstawie art. 527 k.c. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z 14 czerwca 2023 r., III CZP 84/22. W każdym przypadku trzeba jednak ocenić sytuację procesową, termin i znaczenie działań syndyka.

Prawo upadłościowe uprawnia również syndyka do wytoczenia powództwa dotyczącego bezskuteczności czynności upadłego. Syndyk może też wstąpić w miejsce powoda w sprawie wszczętej przez wierzyciela. Skutki dochodzenia ochrony przez syndyka wobec masy upadłości należy odróżnić od ochrony dochodzonej indywidualnie przez wierzyciela.

Jaki jest termin na skargę pauliańską?

Według art. 534 k.c. uznania czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie pięciu lat od daty czynności. Nie jest to termin liczony od dnia, w którym wierzyciel dowiedział się o umowie.

Dla żądania syndyka opartego na przepisach upadłościowych art. 132 ust. 3 przewiduje co do zasady termin dwóch lat od ogłoszenia upadłości, chyba że uprawnienie na podstawie Kodeksu cywilnego wygasło wcześniej. Ustawa przewiduje odrębną zasadę dla żądania zgłoszonego w drodze zarzutu. Terminy i podstawę konkretnego żądania trzeba ocenić indywidualnie.

Bezskuteczność z mocy prawa a skarga pauliańska

Nie każda czynność wymaga tego samego powództwa. Prawo upadłościowe przewiduje m.in. bezskuteczność z mocy prawa niektórych rozporządzeń majątkiem dokonanych w ciągu roku przed złożeniem wniosku o upadłość – przykładowo określonych czynności nieodpłatnych lub z rażącą dysproporcją świadczeń. Zakres art. 127 oraz ustawowe wyjątki trzeba sprawdzić dla danej czynności.

Jeżeli czynność jest bezskuteczna wobec masy lub została za taką uznana, art. 134 określa zasady przekazania tego, co ubyło z majątku albo do niego nie weszło, a w określonych sytuacjach jego równowartości. Nie oznacza to, że każda darowizna sprzed upadłości jest automatycznie bezskuteczna.

Jak przygotować się do oceny sprawy?

• Ustal datę, treść i strony kwestionowanej czynności oraz to, kto uzyskał korzyść.
• Zbierz dokumenty dotyczące wierzytelności i sytuacji majątkowej dłużnika.
• Sprawdź datę ogłoszenia upadłości, sygnaturę i działania syndyka.
• Zweryfikuj możliwą podstawę prawną, osobę pozwaną oraz termin dla danego roszczenia.

Jeżeli chcesz ocenić ryzyko związane z darowizną lub inną czynnością, skontaktuj się z kancelarią. Więcej o pomocy kancelarii: skarga pauliańska.

Źródła

Kodeks cywilny, art. 527–534; Prawo upadłościowe, art. 127 i 131–134; uchwała SN z 14 czerwca 2023 r., III CZP 84/22. W starszych sprawach znaczenie mogą mieć przepisy przejściowe.